و تقوى و اعراض تام از دنيا و مافيها تقريبا يگانهء قرون و ادوار است . غالب آنكه هيچ مجتهد اعلم در عصرى از اعصار و مصرى از امصار نبوده كه عالمى ديگر دعوى رجحان بر وى نكرده و يا غير واحدى انكار تقدم او ننموده باشد ، الا اين وجود مبارك كه در هيچ مقامى هيچگاه قادحى نداشته و ندارد . علم اصول را بالخصوص تأسيسى كرد كه از صدر اول تا اين عصر نشده بود . كتاب مستطابش در اصول كه به اسم فرائد شهرت گرفته با كتب ديگر كه در فقه و غيره دارد به كرات مطبوع افتاده . اينك در قلمرو سلطنت تشيع‌مدار تدريس به مصنفات آن بزرگوار است و اسلوب استدلال در احكام و اجتهاد در فروع به طريقهء دقيقهء وى . اطوار اين وجود مسعود مصدق حديث « علماء امتى كانبياء بنى اسرائيل » بود . ملت شيعهء اثنى عشريه از اهالى مملكت ايران و گروهى انبوه كه در هند و بلاد روسيه و بعضى از ايالات عثمانيه و چند شهر افغانستان و تركستان و غيرها هستند هر ساله از بابت اوقاف و زكوات و اخماس و سهم امام و مظالم و امثالها قرب دويست هزار تومان به محضر اطهر او ايصال مىداشتند و او به اندازهء يك مستحق مقتصدى نيز در حق خود از آن وجوه تصرف نمىفرمود و همه را در نهايت احتياط الى دينار آخر به دست ارباب استحقاق مىرسانيد . در جميع دوران رياست عام و نيابت امام عليه السلام يك نفر نوكر بيشتر نداشت آن هم مردى متقى از سلك ارباب عمايم بود موسوم به حاج ملا رحمة الله رحمه الله كه همه‌جا به همين جهت مشهور است . الغرض اين شخص بزرگوار حقيقة از اعاجيب ادهار و نوادر روزگار بود و در علم و عمل و زهد و تقوى و ورع و عبادت و رياضت از طراز اول اولين و آخرين محسوب مىگردد . استقصاء مراتب و مقامات و تاريخ و ماجريات و اخبار و آثار وى من جميع الجهات يك مجلد بزرگ و كتابى كلان خواهد شد . اين دولت مؤيد و سلطنت مخلد را در مقام افتخار اين علامهء روزگار و خلاصهء ادوار بر هزاران عهد از قرن‌هاى سلف مزيت و شرف مىبخشد . از اولاد جسمانى دو دختر گذاشت و پسر هيچ نداشت . ولى قرب هزار فقيه مجتهد به سمت فرزند روحانى از وى مخلف شد و شمار شاگردانش را در تمام ايام رياست عظمى و نيابت كبرى نمىتوان تعيين كرد و تحديد نمود . در سال يكهزار و دويست و هشتاد و يك هجرى درگذشت و از فوتش در شهرهاى شيعه‌نشين محشرى شد . از امصار جامعه الى مدن متوسطه در هريك چندين مجلس ختم تشكيل يافت . مزار شريفش در جوار فايض الانوار امير المؤمنين صلوات الله عليه مشهور است ، قدس الله سره و اعلى فى الجنان قصره . حجة الاسلام نائب الامام مجدد الاحكام حاج ميرزا محمد حسن شيرازى امروز در نظر اهل نظر اعلم مجتهدين است . كافهء مقلدين شيعه فتاوى وى را مناط